İşğaldan azad edilmiş ərazilərin dayanıqlı iqtisadi inkişafı
Müzəffər Ali Baş Komandan, Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə rəşadətli Ordumuzun əldə etdiyi Zəfərlə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə bərpa-quruculuq işləri qarşıya qoyulan hədəf və məqsədlər çərçivəsində həyata keçirilməkdədir.
Dövlət başçısının 2021-ci il 2 fevral tarixli Sərəncamı ilə “Azərbaycan 2030: sosial-iqtisadi inkişafa dair Milli Prioritetlər” təsdiq edilib. Ölkənin sosial-iqtisadi inkişafına dair 5 Milli Prioritet müəyyən edilib:
1. dayanıqlı artan rəqabətqabiliyyətli iqtisadiyyat;
2. dinamik, inklüziv və sosial ədalətə əsaslanan cəmiyyət;
3. rəqabətli insan kapitalı və müasir innovasiyalar məkanı;
4. işğaldan azad olunmuş ərazilərə böyük qayıdış;
5. təmiz ətraf mühit və “yaşıl artım” ölkəsi.
Bu prioritetlərin icrasının təmin edilməsi məqsədilə “Azərbaycan Respublikasının 2022-2026-cı illərdə sosial-iqtisadi inkişaf Strategiyası” həyata keçirilir. 4-cü prioritetin icrası, işğaldan azad edilmiş ərazilərin dayanıqlı məskunlaşma və iqtisadi fəaliyyətə reinteqrasiyasının təmin olunması məqsədilə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2022-ci il 16 noyabr tarixli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərinə Böyük Qayıdışa dair I Dövlət Proqramı” reallaşdırılır. 2026-cı ilin sonunadək davam edəcək Dövlət Proqramının prioritet istiqamətlərini işğaldan azad edilmiş ərazilərdə təhlükəsiz yaşayışın və dövlət idarəetməsinin təşkili, yaşayış məntəqələrinin tikintisi və infrastrukturla təmin edilməsi, əhalinin qayıdışı və dayanıqlı icmaların yaradılması, ərazilərin inkişafına və reinteqrasiyasına dəstək göstərən strateji əhəmiyyətli və əhatəli infrastrukturun qurulması, daimi məskunlaşma üçün ərazilərin iqtisadiyyatının yerli və xarici dəyər zəncirinə inteqrasiyası, ekoloji mühitin yaxşılaşdırılması və ekoloji təmiz texnologiyaların tətbiqi təşkil edir.
2020-2026-cı illərdə Proqram çərçivəsində azad olunmuş ərazilərin bərpası üçün dövlət büdcəsindən 25 milyard manatdan çox vəsait ayrılıb.
Hazırda “Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərinə Böyük Qayıdışa dair II Dövlət Proqramı” hazırlanır.
Əlverişli biznes mühitinin və iqtisadi aktivliyin təşviqi ilə bağlı görülmüş işlər
İşğaldan azad edilmiş ərazilərin zəngin resurs və infrastruktur potensialından səmərəli istifadə, dövlət-özəl sektor tərəfdaşlığı və ən əlverişli biznes mühiti əsasında iqtisadi fəaliyyətin canlandırılması, dayanıqlı məskunlaşmanın təmin olunması məqsədilə təsdiq edilmiş Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2021-ci il 10 dekabr tarixli “İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə iqtisadi inkişafın sürətləndirilməsi ilə bağlı bəzi tədbirlər haqqında” Sərəncamının icrası istiqamətində aşağıdakı güzəşt və azadolmalar təsdiq olunub:
Vergi və gömrük güzəştləri:
- işğaldan azad edilmiş ərazilərin rezidentlərinin 2032-ci ilin 31 dekabr tarixinədək mənfəət (gəlir), əmlak, torpaq, sadələşdirilmiş vergidən azad edilməsi;
- işğaldan azad edilmiş ərazinin rezidenti olan hüquqi şəxslərin səhmdarlarının (payçılarının) dividend gəlirlərinin 2032-ci ilin 31 dekabr tarixinədək vergidən azad edilməsi;
- müvafiq sahələr üzrə idxal olunan avadanlıqların 2032-ci ilin 31 dekabr tarixinədək ƏDV və gömrük rüsumlarından azad olunması;
- müvafiq sahələr üzrə idxal olunan xammal və materialların 2032-ci ilin 31 dekabr tarixinədək ƏDV və gömrük rüsumlarından azad olunması.
Sosial sığorta haqlarının subsidiyalaşdırılması:
- işğaldan azad edilmiş ərazilərdə fəaliyyət göstərən qeyri-dövlət sektoru üzrə sığortaedənlər tərəfindən ödənilmiş məcburi dövlət sosial sığorta haqqının subsidiyalaşdırılması:
2026-2028-ci illər (80%)
2029-2030-cu illər (60%)
2031-2032-ci illər (40%)
- muzdlu işə aid olmayan fəaliyyətdən (fərdi sahibkarlar, ailə-kəndli təsərrüfatları) gəlir əldə edən sığortaolunan tərəfindən ödənilmiş məcburi dövlət sosial sığorta haqqının 2032-ci ilin 31 dekabr tarixinədək 100% həcmdə subsidiyalaşdırılması.
Kommunal xidmətlər üzrə güzəştlər:
- İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə istehsal fəaliyyəti ilə məşğul olan rezidentlər tərəfindən kommunal xidmətlərdən (elektrik enerjisi və təbii qazın satışı, su təchizatı və tullantı sularının axıdılması) istifadəyə görə ölkədaxili tariflərə uyğun olaraq ödənilmiş vəsaitin 20 (iyirmi) faizi məbləğində dövlət büdcəsinin vəsaiti hesabına maliyyə yardımının ödənilməsi (2032-ci ilin 31 dekabr tarixinədək)
Biznesin maliyyə dəstəyi və investisiya təşviqi
Dövlət başçısının 2023-cü il 9 yanvar tarixli Fərmanı ilə "Azərbaycan Respublikasında (Bakı şəhəri və Abşeron rayonu istisna olmaqla) fəaliyyət göstərən sahibkarlıq subyektlərinə verilən kreditlərin dövlət zəmanəti ilə təmin edilməsi və kredit faizlərinin subsidiyalaşdırılması Qaydası" (bundan sonra – Qayda) təsdiq edilib. Qaydaya uyğun olaraq işğaldan azad edilmiş ərazilərdə fəaliyyət göstərən sahibkarlara verilən 500 milyon manat kredit portfelinin 450 milyon manat məbləğinədək hissəsi dövlət zəmanəti ilə təmin edilir. Dövlət zəmanətinin verilməsi şərtlərinə əsasən kreditin məbləği 5 milyon manatdan, müddəti 7 ildən (güzəşt müddəti kreditin müddətinin yarısından çox olmayaraq, 36 ayadək), faiz dərəcəsi isə 13%-dən çox olmamalıdır. Kredit faizləri üzrə subsidiya kreditin illik faiz dərəcəsinin yarısı həcmində və 36 aydan çox olmayan müddətə verilir.
İşğaldan azad edilmiş ərazinin rezidenti dedikdə, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə vergi uçotuna alınan və bilavasitə həmin ərazilərdə fəaliyyət göstərən hüquqi və fiziki şəxslər başa düşülür.
Azad edilmiş ərazilərdə biznes fəaliyyətinin təşviqi məqsədilə tətbiq olunan geniş vergi, gömrük, maliyyə və sosial güzəştlər investisiya mühitinin cəlbediciliyini əhəmiyyətli dərəcədə artırıb və maliyyə resurslarına çıxış imkanlarını genişləndirib. Bu stimullaşdırıcı mexanizmlər, öz növbəsində, özəl sektorun inkişafını sürətləndirib, yeni istehsal və xidmət sahələrinin formalaşmasına, yeni müəssisələrin yaradılmasına mühüm təsir göstərib.
İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa və yenidənqurma tədbirlərinin icrasında beynəlxalq tərəfdaşların dəstəyi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Qazaxıstan, Özbəkistan, Türkmənistan, Slovakiya, eləcə də digər dost və tərəfdaş ölkələr tərəfindən maliyyələşdirilən sosial, humanitar və ictimai təyinatlı bir sıra layihələr buna parlaq misaldır.
Onu da qeyd edək ki, Nazirlər Kabinetinin 22 aprel 1998-ci il tarixli “Azərbaycan Respublikasında ixrac-idxal əməliyyatları üzrə gömrük rüsumlarının dərəcələri haqqında” Qərarına əsasən hüquqi və fiziki şəxslər tərəfindən dövlət orqanlarına, habelə siyahısı Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 23 may 2023-cü il tarixli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş ictimai və sosial məqsədlər üçün yaradılmış fondlara əvəzsiz olaraq verilən malların, eləcə də həmin qurumlara və fondlara əvəzsiz olaraq verilən daşınmaz əmlakların və əmlak kompleksi şəklində müəssisələrin yaradılması üçün idxal olunan malların gömrük rüsumlarından azadolma müddəti 31 dekabr 2026-cı il tarixinədək müəyyən edilib.
Sənaye zonaları bölgədə əlverişli işgüzar mühitin formalaşmasına mühüm töhfə verir
Dövlət başçısının fərmanlarına əsasən işğaldan azad olunmuş ərazilərdə əlverişli işgüzar mühitin formalaşdırılması məqsədilə yaradılan Ağdam və “Araz Vadis İqtisadi Zonası” sənaye parkları fəaliyyət göstərir. Ağdam Sənaye Parkı artıq rezidentlərinin sayına görə Sumqayıt Sənaye Parkından sonra ölkədə ikinci böyük sənaye parkına çevrilib. Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonunun Arazboyu ərazisinin əsasən düzənlik relyefə və bölgənin cənub istiqamətində giriş qapısı mövqeyinə malik olması “Araz Vadisi İqtisadi Zonası” Sənaye Parkının fəaliyyəti üçün əlverişli şəraiti təmin edir. Logistik imkanlar baxımından əlverişli ərazidə təşkil olunması investorların diqqətini cəlb edən əsas məqamlardan biridir.
Sənaye parklarının rezidentləri qeydiyyata alındıqları tarixdən 10 il müddətinə mənfəət vergisi, əmlak vergisi, torpaq vergisi, idxal olunan avadanlıqlara görə ƏDV və gömrük rüsumlarından azad olunur.
Eyni zamanda, xidmət və servis infrastrukturu – texniki xidmət mərkəzləri və yanacaqdoldurma məntəqələri rezidentlərin fasiləsiz fəaliyyətini təmin edir.
Sənaye parklarının rezidentləri tərəfindən istehsal olunan müxtəlif sənaye məhsulları Gürcüstan, Moldova, Özbəkistan, Qazaxıstan və Rusiyaya ixrac edilir.
Regionun enerji potensialı gücləndirilir
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2021-ci il 3 may tarixli Sərəncamı ilə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə yaşıl enerji zonasının yaradılması istiqamətində sistemli tədbirlər həyata keçirilir. Bu çərçivədə enerji təchizatı infrastrukturunun qurulması, bərpa olunan enerji mənbələri hesabına elektrik enerjisinin istehsalı, enerji səmərəliliyinin artırılması və dövlət-özəl sektor tərəfdaşlığının genişləndirilməsi istiqamətində məqsədyönlü tədbirlər görülür. Ümumilikdə Şərqi Zəngəzur və Qarabağın günəş, külək və su enerjisi üzrə yaşıl enerji potensialı təxminən 10 min meqavat həcmində qiymətləndirilir. Hazırda bölgədə müxtəlif beynəlxalq və yerli tərəfdaşlarla əməkdaşlıq çərçivəsində günəş və kiçik su elektrik stansiyalarının tikintisi və bərpası üzrə layihələr reallaşdırılır. Bu layihələr regionun enerji təhlükəsizliyinin möhkəmləndirilməsinə, bərpa olunan enerji istehsalının artırılmasına, karbon emissiyalarının azaldılmasına və işğaldan azad edilmiş ərazilərin yaşıl enerji mərkəzi kimi inkişafına mühüm töhfə verir.
Təbii resurslar iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilir
İşğaldan azad edilmiş ərazilərin zəngin təbii ehtiyatlarının iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsi istiqamətində ardıcıl tədbirlər həyata keçirilir. Faydalı qazıntı yataqlarının mərhələli şəkildə istismara verilməsi, yeni dağ-mədən və emal müəssisələrinin fəaliyyətə başlaması, eləcə də yeni yataqlar üzrə istismar hüquqlarının hərrac və müsabiqələr vasitəsilə sahibkarlara təqdim edilməsi regionun sənaye potensialının gücləndirilməsinə, tikinti materialları istehsalının genişlənməsinə, ixrac imkanlarının artmasına və məşğulluğun təmin edilməsinə mühüm töhfə verir.
Bununla yanaşı, dövlət başçısının 27 noyabr 2024-cü il tarixli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş "Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində kənd təsərrüfatı təyinatlı torpaqların sahibkarlıq subyektlərinə icarəyə verilməsi üzrə investisiya müsabiqələrinin keçirilməsi Qaydaları"na əsasən işğaldan azad edilmiş ərazilərdə kənd təsərrüfatı təyinatlı torpaqların investisiya müsabiqələri vasitəsilə kənd təsərrüfatı təyinatlı torpaqlar sahibkarlıq subyektlərinə icarəyə verilir ki, bu da işğaldan azad edilmiş ərazilərdə aqrar istehsalın inkişafını və torpaq resurslarından səmərəli istifadəni təşviq edir.
İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə bərpa-quruculuq işləri
İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işləri çərçivəsində dayanıqlı inkişafın təmin olunması, müasir şəhərsalma prinsiplərinə uyğun yaşayış mühitinin formalaşdırılması və əhalinin yüksək həyat səviyyəsinin təmin edilməsi istiqamətində zəruri infrastruktur yaradılır. Bu çərçivədə şəhər və kəndlərin yenidən qurulması, sosial və iqtisadi təyinatlı obyektlərin inşası, eləcə də ərazilərin ölkənin ümumi iqtisadi sisteminə inteqrasiyası məqsədilə kompleks tədbirlər həyata keçirilir.
Qarabağ Dirçəliş Fondu. Qarabağ Dirçəliş Fondu işğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən bərpa, yenidənqurma və dayanıqlı inkişaf layihələrinin maliyyələşdirilməsinə dəstək göstərən publik hüquqi şəxsdir. Fond dövlət tərəfindən icra olunan layihələrə əlavə maliyyə mənbələrinin cəlb edilməsini, dövlət-özəl tərəfdaşlığı çərçivəsində təşəbbüslərin dəstəklənməsini, ianə və sərmayələrin səfərbər olunmasını, habelə sosial, iqtisadi, infrastruktur, mədəni irs və digər dirçəliş layihələrinin maliyyələşdirilməsini təmin edir. Bununla yanaşı, Fond ölkə daxilində və xaricində Qarabağın bərpası ilə bağlı məlumatlandırma və təşviqat fəaliyyətini həyata keçirir.
Təhsil infrastrukturu. Azad edilmiş ərazilərdə müasir standartlara cavab verən təhsil müəssisələrinin tikintisi və bərpası davam etdirilir, tədris mühitinin keyfiyyətinin yüksəldilməsi və insan kapitalının inkişafı əsas prioritetlərdən biri kimi müəyyən edilib.
Bölgədə istifadəyə verilmiş təhsil müəssisələrində Böyük Qayıdış Proqramı çərçivəsində doğma yurdlarına qayıdan ailələrin övladları təhsil alır. Regionda ali təhsil sisteminin bərpası məqsədilə Xankəndi şəhərində fəaliyyət göstərən Qarabağ Universiteti 2024–2025-ci tədris ilindən etibarən tələbə qəbuluna başlayaraq müxtəlif ixtisaslar üzrə kadr hazırlığını həyata keçirir.
Səhiyyə infrastrukturu. Regionda əhalinin tibbi xidmətlərə əlçatanlığını təmin etmək məqsədilə müasir səhiyyə müəssisələrinin yaradılması və təchizatı istiqamətində işlər həyata keçirilir.
Yaşayış məntəqələrinin tikintisi. Müasir urbanizasiya tələblərinə uyğun olaraq şəhər və kəndlərin yenidən qurulması, yaşayış komplekslərinin inşası və əhalinin mərhələli şəkildə doğma torpaqlara qayıdışı təmin edilir. Bu proses sosial infrastrukturun inkişafı ilə paralel şəkildə reallaşdırılır.
Yol-nəqliyyat infrastrukturu. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə hazırda yüzlərlə km uzunluğu olan avtomobil yolu layihələri həyata keçirilir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə Beynəlxalq Mülki Aviasiya Təşkilatının (ICAO) bütün tələblərinə uyğun olaraq inşa edilən Füzuli Beynəlxalq Hava Limanı, Zəngilan Beynəlxalq Hava Limanı, Laçın Beynəlxalq Hava Limanı istifadəyə verilib.
